Кирил ва Лотин ёзуви: тарих, фарқ ва қўлланилиш
Ўзбек тилидаги кирил ва лотин ёзуви тарихи, иккиси ўртасидаги фарқлар ва ҳозирги кунда қандай қўлланилиши ҳақида тўлиқ маълумот.
Ўзбек тили XX асрда уч марта алифбосини ўзгартирган тилларнинг бири. Бугунги кунда ҳам мамлакатимизда иккита ёзув — кирил ва лотин — параллел қўлланилади. Ушбу мақолада уларнинг тарихи, ўртасидаги асосий фарқлар ва қаерда қайси бирини ишлатиш мақсадга мувофиқ эканлиги ҳақида гаплашамиз.
Қисқача тарих
Ўзбек халқининг ёзув тарихи қадимий ва бой. Ислом дини кириб келганидан кейин (VIII–IX асрлар) араб алифбоси асосий ёзув бўлиб келди ва бу ҳолат деярли минг йил давом этди.
- 1929–1940 — Совет ҳукумати томонидан биринчи марта лотин ёзувига ўтказилди (Янги турк алифбоси).
- 1940 — Сталин даврида лотиндан кирилга ўтказилди. Айнан шу ҳозирги "кирил" ёзуви.
- 1993 — Мустақилликдан кейин янги лотин алифбоси қабул қилинди.
- 2019 — Лотин алифбосининг сўнгги ислоҳоти амалга оширилди (Сh, Sh ҳарфлари сақлаб қолинди).
Иккита ёзув ўртасидаги асосий фарқлар
Кирил ва лотин ёзувлари бир хил товушларни ифодалайди, аммо ёзилиш услуби турлича:
- Махсус ҳарфлар: кирилда битта ҳарф билан ёзиладиган Ш, Ч, Ё, Ю, Я — лотинда иккита ҳарф билан (Sh, Ch, Yo, Yu, Ya).
- Ўзига хос товушлар: Ў → O', Ғ → G', Қ → Q, Ҳ → H. Бу ҳарфлар фақат ўзбек тилида учрайди.
- Апостроф (') — лотин ёзувида янги белги. Кирилда йўқ эди.
- Юмшоқлик белгиси (Ь) — кирилда бор, лотинда йўқ (фақат тушиб қолади).
Ҳозирда қаерда қайси бири қўлланилади?
Ўзбекистонда давлат ҳужжатлари, мактаб дарсликлари ва расмий сайтлар асосан лотин ёзувида. Аммо:
- Кўпгина китоблар ва газеталар ҳамон кирилда чоп этилади
- 40 ёшдан катталар асосан кирилда ёзади
- Ёшлар иккисини ҳам тушунади, аммо лотинни кўпроқ ишлатади
- Ижтимоий тармоқларда (Telegram, Instagram) иккиси ҳам учрайди
Айнан шу қарама-қаршилик туфайли матнларни иккита ёзув ўртасида тез ўгириш зарурати туғилади. Бизнинг кирил-лотин конверторимиз айнан шу муаммони ҳал қилади — матн ёки .docx файлни юкланг, дарҳол ўгирилган версиясини олинг.